Çalışmaktan Kaçınma Hakkı: Ne Zaman Kullanılır, Ücret Kesilir mi?

Bir bakışta

• Tetikleyici: ciddi ve yakın tehlike.
• Başvuru: kurul varsa kurula, yoksa işverene.
• Karar: kurul acilen, işveren derhâl; tutanak tutulur, karar yazılı bildirilir.
• Sonuç: lehte kararda tedbir alınana kadar çalışmama hakkı; ücret kesilmez.
• Önlenemez tehlikede başvuru şartı yoktur; güvenli yere gidilir.
• Tedbir alınmazsa iş sözleşmesiyle çalışan sözleşmesini feshedebilir.

Çalışmaktan kaçınma hakkı nedir?

Bu hak, çalışanın işyerinde fark ettiği ciddi ve yakın bir tehlikeye karşı tedbir istemesini ve tedbir alınıncaya kadar çalışmamasını sağlar. Dayanağı 6331 sayılı Kanunun 13 üncü maddesidir (madde 13). Madde 2012'den bu yana değişmedi.

Kanun "ciddi ve yakın tehlike" ifadesini ayrıca tanımlamaz. Değerlendirme somut duruma göre yapılır. Pratikte kısa sürede ağır yaralanma veya ölüme yol açabilecek durumlar bu kapsamda görülür: koruyucusu sökülmüş bir pres, çökme belirtisi gösteren bir kazı, gaz kaçağı olan kapalı bir alan veya korkuluğu olmayan bir kat kenarı gibi.

Hak nasıl kullanılır? Adım adım

Kanunun öngördüğü usul şöyledir (madde 13/1-2):

1. Başvuru: Çalışan, işyerinde İSG kurulu varsa kurula, yoksa işverene başvurur ve durumun tespit edilmesini ve tedbir alınmasına karar verilmesini ister.
2. Karar: Kurul acilen toplanır, işveren ise derhâl kararını verir.
3. Tutanak: Durum bir tutanakla tespit edilir.
4. Yazılı bildirim: Karar çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir.
5. Çalışmama: Karar çalışanın talebi yönünde çıkarsa çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir.

Kurul, elli ve daha fazla çalışanı bulunan ve altı aydan uzun süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde vardır (madde 22/1). Kurulun yapısını İSG kurulu yazımızda anlattık. Daha küçük işyerlerinde muhatap doğrudan işverendir.

Kanun, çalışanın başvurusunun hangi biçimde yapılacağını belirtmez; yazılı olma şartı karar ve tutanak için konmuştur. Yine de başvurunun tarih ve saatiyle yazılı yapılması, sonradan çıkabilecek tartışmalarda her iki taraf için de en sağlıklı kayıttır.

Bu sürede ücret ödenir mi?

Evet. Kurul veya işveren çalışanın talebi yönünde karar verdiğinde, çalışanların çalışmaktan kaçındığı dönemdeki ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır (madde 13/2). Toplu sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle çalışan kamu personeli de bu dönemde fiilen çalışmış sayılır (madde 13/4).

Bu kural işveren için de bir teşviktir: tedbir ne kadar hızlı alınırsa ücretli bekleme süresi o kadar kısalır.

Tehlike önlenemezse ne olur?

Ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışanlar, başvuru usulüne uymak zorunda olmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gider. Bu hareketlerinden dolayı hakları kısıtlanamaz (madde 13/3).

İşverenin buna hazırlık yükümlülüğü vardır. Ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlike durumunda çalışanların işi bırakarak derhâl güvenli bir yere gidebilmeleri için önceden gerekli düzenlemeleri yapar ve talimatları verir. Durum sürerken, zorunluluk olmadıkça, gerekli donanıma sahip ve özel olarak görevlendirilenler dışındaki çalışanlardan işe devam etmelerini isteyemez (madde 12/1). "Belirlenen güvenli yer" ifadesinin işe yaraması için toplanma alanının acil durum planında önceden tanımlanmış olması gerekir.

Amirine hemen haber veremeyen çalışan, bilgisi ve mevcut donanım çerçevesinde tehlikeye müdahale edebilir. İhmal veya dikkatsizliği olmadıkça bu müdahaleden sorumlu tutulmaz (madde 12/2).

İşveren tedbir almazsa?

İş sözleşmesiyle çalışanlar, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda, tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmelerini feshedebilir (madde 13/4).

Madde, İş Kanunundaki hangi fesih hükmüne bağlandığını numarasıyla söylemez. İş Kanununa tabi işçilerde ilk akla gelen dayanak, işin yapılmasının işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olması hâlinde işçiye tanınan haklı nedenle fesih hakkıdır (4857 sayılı Kanun, madde 24/I-a). Feshin sonuçları somut olaya göre değerlendirilir; tazminat konusunda bir hukukçudan görüş almak gerekir.

Madde, Kanunun 25 inci maddesine göre işyerinde işin durdurulması hâlinde uygulanmaz (madde 13/5); o durumda işin durdurulmasına ilişkin kurallar devreye girer.

Çalışanın da bildirme yükümlülüğü var

Hak tek yönlü değildir. Çalışanlar, makine, cihaz, araç, gereç, tesis ve binalarda ciddi ve yakın bir tehlike ile karşılaştıklarında ve koruma tedbirlerinde bir eksiklik gördüklerinde işverene veya çalışan temsilcisine derhâl haber vermekle yükümlüdür (madde 19/2-c). Bildirim, çoğu zaman çalışmaktan kaçınma sürecinin ilk adımıdır. Çalışan temsilcisinin rolünü çalışan temsilcisi yazımızda bulabilirsiniz.

İşveren için pratik kontrol listesi

• Başvurunun kime yapılacağını (kurul veya işveren) ve kimin karar vereceğini yazılı belirleyin.
• Hazır bir "çalışmaktan kaçınma başvurusu ve karar tutanağı" şablonu bulundurun.
• Kararın çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı verildiğini kayıt altına alın.
• Tahliye talimatını ve toplanma alanını acil durum planında tanımlayın, tatbikatta deneyin.
• Kaçınma sürecini başlatan tehlikeyi risk değerlendirmesine işleyin; aynı tehlike başka bölümde de olabilir.

Asal İSG bu konuda nasıl yardımcı olur?

ASAL İSG'nin iş güvenliği uzmanı, ciddi ve yakın tehlike bildirimlerinde durumu değerlendirir, gerektiğinde yerinde tespit yapar, işverene alınacak tedbirleri yazılı olarak bildirir ve süreç için tutanak şablonlarını hazırlar. Tehlike kaynakları risk değerlendirmesine işlenir ve tahliye düzeni acil durum planıyla uyumlu hâle getirilir. Ayrıntılar için iş güvenliği uzmanlığı ve risk analizi sayfalarına, görüşmek için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.