Gece Çalışması Sağlık Raporu: Kimler, Ne Zaman, Kaç Yılda Bir?

Bir bakışta

• Çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan posta, gece çalışması sayılır.
• 18 yaşını doldurmamış işçiler 20.00-06.00 postalarında çalıştırılamaz.
• Gebe çalışan doğuma kadar, emziren çalışan doğumdan sonra en az bir yıl gece postasına verilmez.
• Gece çalışması yüzünden sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye, olanaklar ölçüsünde gündüz postasında iş verilir.

Gece çalışması hangi saatleri kapsar?

İş hukukunda gece, en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her hâlde en fazla on bir saat süren dönemdir (4857 sayılı İş Kanunu, madde 69).

Bir postanın tamamının bu aralıkta kalması gerekmez. Çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan bir postanın çalışması gece çalışması sayılır (Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, madde 7). 14.00-22.00 postası bu yüzden gündüz postasıdır; 22.00-06.00 postası ise tamamen gece çalışmasıdır.

Gece en fazla kaç saat çalışılabilir?

Gece çalışması yedi buçuk saati geçemez. Kanun bir istisna tanır: turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu kapsamındaki petrol araştırma, arama ve sondaj işlerinde, işçinin yazılı onayı alınırsa yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir (4857 sayılı Kanun, madde 69). Bu cümle Kanuna 2015'te 6645 sayılı Kanunla eklendi.

Postaların sırası da kurala bağlıdır:

• Bir çalışma haftası gece çalışan işçi, sonraki hafta gündüz postasına geçer. İki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir.
• Postası değişen işçi, kesintisiz en az 11 saat dinlenmeden diğer postada çalıştırılamaz.
• Zorunluluk olmadıkça işçinin postası değiştirilemez.

İlk iki kural 69. maddenin son fıkralarında, üçüncüsü Postalar Yönetmeliğinin 8. maddesinde yer alır; 11 saatlik dinlenme yönetmeliğin 9. maddesinde tekrarlanır.

Gece çalışacaklar için sağlık raporu ne zaman alınır?

Rapor işe başlamadan önce alınır. 6331 sayılı Kanun, işe girişte sağlık muayenesini zorunlu tutar; tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacakları işe uygunluk raporu olmadan işe başlatmayı yasaklar (6331 sayılı Kanun, madde 15). Raporlar işyeri hekiminden alınır. 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri ÇASMER'e, aile hekimine veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularına da başvurabilir. Gece postalarında çalışacak kadın çalışanların raporu ise her durumda işyerinde görevli işyeri hekiminden alınır (Kadın Çalışanların Gece Postaları Yönetmeliği, madde 7).

İşyeri hekiminin görev listesi gece postalarını açıkça sayar: hekim, gece postaları da dâhil olmak üzere çalışanların sağlık gözetimini yapar (İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği, madde 9).

Kadın çalışanlar için ayrı bir hüküm var. Gece postasında çalışabilmeleri için işe başlamadan önce, gece postalarında çalıştırılmalarında sakınca olmadığına ilişkin raporun işyerinde görevli işyeri hekiminden alınması gerekir (Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik, madde 7).

Gece çalışma raporu kaç yılda bir yenilenir?

Bugün yürürlükte olan kurala göre periyodik muayene, işin tehlike sınıfına bağlıdır (İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği, madde 9/2-c-3):

İşyeri hekimi gerek görürse bu süreleri kısaltır. Gece postasındaki kadın çalışanlar için de işveren, hekimin belirlediği düzenli aralıklarla muayene yaptırır (Kadın Çalışanların Gece Postaları Yönetmeliği, madde 7/2).

Rapor ve muayene masrafını kim öder?

Bütün masrafı işveren öder. Sağlık gözetiminden doğan maliyet ve bu gözetimden kaynaklı her türlü ek maliyet işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz (6331 sayılı Kanun, madde 15/4). Bu maliyet ücretten kesilerek ya da avanstan mahsup edilerek çalışana yüklenemez.

Kimler gece çalıştırılamaz?

Üç grup için yasak ya da sınırlama vardır.

18 yaşından küçükler

Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır (4857 sayılı Kanun, madde 73). Postalar Yönetmeliği ise sanayi işi ayrımı yapmaz: 20.00-06.00 arasındaki işçi postalarında 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçiler çalıştırılamaz (Postalar Yönetmeliği, madde 5). En geniş kural ise Çocuk ve Genç İşçiler Yönetmeliğindedir: postalı olsun olmasın, gece dönemine rastlayan sürelerde yapılan hiçbir işte 18 yaşını doldurmayan işçi çalıştırılamaz (Çocuk ve Genç İşçiler Yönetmeliği, madde 5).

Gebe çalışanlar

Gebeliği sağlık raporuyla tespit edilen çalışan, doğuma kadar geçen sürede gece çalışmaya zorlanamaz (Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartları Yönetmeliği, madde 8). Kadın Çalışanların Gece Postaları Yönetmeliği daha kesin konuşur: gebe olduğu doktor raporuyla tespit edilen kadın çalışan doğuma kadar gece postalarında çalıştırılamaz (madde 9). Gebe veya emziren çalışan günde yedi buçuk saatten fazla da çalıştırılamaz (Gebe veya Emziren Kadınlar Yönetmeliği, madde 9).

Yeni doğum yapmış ve emziren çalışanlar

Doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırma yasaktır. Bu sürenin sonunda sağlık raporu gece çalışmasını sakıncalı bulursa, raporda belirtilen dönem boyunca da gece çalıştırılmaz (Gebe veya Emziren Kadınlar Yönetmeliği, madde 8). Kadın Çalışanların Gece Postaları Yönetmeliğine göre emziren çalışanın bir yıllık süresi, anne veya çocuğun sağlığı için gerekli olduğu işyeri hekiminin raporuyla belgelenirse altı ay daha uzatılır. Bu dönemlerde çalışma gündüz postalarına denk gelecek şekilde düzenlenir.

Sağlığı bozulan işçi gündüze alınır mı?

Evet, olanaklar elverdiği ölçüde. Gece çalışması nedeniyle sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, gündüz postasında durumuna uygun bir iş verir (Postalar Yönetmeliği, madde 8). Sağlık nedeniyle tekrarlanan uzaklaşmalardan sonra işe dönen çalışan talep ederse işyeri hekimi işe dönüş muayenesi yapar. Eski görevinde çalışması sakıncalı bulunana, sağlık durumuna uygun bir görev verilmesini tavsiye eder ve bunu işverenin onayına sunar (İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği, madde 9).

Örnek: üç postalı bir plastik fabrikası

Tehlikeli sınıfta, 60 çalışanlı ve 24 saat çalışan bir plastik enjeksiyon tesisi düşünün. Postalar 06.00-14.00, 14.00-22.00 ve 22.00-06.00. Her postada 30 dakika ara dinlenmesi var; ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmadığı için (4857 sayılı Kanun, madde 68) fiilî çalışma 7,5 saattir.

• 22.00-06.00 postası gece çalışmasıdır ve 7,5 saat sınırına uyar.
• 14.00-22.00 postasının yalnızca 2 saati gece dönemine düşer; gündüz postası sayılır.
• 17 yaşındaki genç işçi yalnızca 06.00-14.00 postasına yazılır; 14.00-22.00 postasının son iki saati gece dönemine düştüğü için bu postaya yazılamaz.
• Gebe olduğunu raporla bildiren çalışan gece postasından çıkarılır.
• Gece postasına girecek her yeni çalışan, işe başlamadan işyeri hekimi muayenesinden geçer. Kadın çalışanlar için rapor ayrıca gece postasına uygunluğu belirtir.
• Periyodik muayene en geç 3 yılda bir; hekim gece ekibi için aralığı kısaltabilir.

Gündüz ekibi için geçerli muayene aralıklarını periyodik sağlık muayenesi ne sıklıkla yapılır yazısında ayrıca ele aldık. Tesisin sınıfını tehlike sınıfı sorgulama aracı ile kontrol edebilirsiniz.

Asal İSG bu konuda nasıl yardımcı olur?

Asal İSG, yetkili bir OSGB olarak sözleşmeli işyerlerine işyeri hekimliği hizmeti verir. Hekimlerimiz gece postasına girecek çalışanların işe giriş ve periyodik muayenelerini yapar, kadın çalışanlar için gece postasına uygunluk raporunu düzenler. Muayenelerin işyerinizde yapılması için mobil sağlık taraması sayfasına bakabilir, görüşmek için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz.