İş Güvenliği İşaretleri: Renkler, Şekiller ve İşverenin Görevi

Bir bakışta

• İşaret, riski gideremeyen önlemleri tamamlar; onların yerine geçmez.
• Yasaklayıcı: daire, beyaz zemin, kırmızı çerçeve ve çizgi.
• Uyarı: üçgen, sarı zemin, siyah çerçeve.
• Emredici: daire, mavi zemin, beyaz piktogram.
• Acil çıkış ve ilk yardım: dikdörtgen veya kare, yeşil zemin.
• Yangınla mücadele: dikdörtgen veya kare, kırmızı zemin.

İşaret kullanmak ne zaman zorunlu?

Yönetmeliğin ana kuralı işaretleri bir tamamlayıcı önlem olarak konumlar. İşveren, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre işyerindeki risklerin ortadan kaldırılamadığı veya toplu korumaya yönelik teknikler ya da iş organizasyonundaki önlemlerle yeterince azaltılamadığı durumlarda işaretleri bulundurur ve uygun yerlerde kullanılmasını sağlar (madde 5/1).

Yani "Dikkat, kayar zemin" levhası asmak, kayan zemini kurutmanın yerine geçmez. Önce kaynak giderilir, kalan risk için işaret kullanılır. Risk değerlendirmesinin işleyişi için yenileme süreleri rehberine bakabilirsiniz.

Güvenlik renkleri ne anlama gelir?

Renkler yönetmeliğin Ek-1'indeki tabloda tanımlanır (Ek-1):

• Kırmızı: yasak işareti (tehlikeli davranış); tehlike alarmı (dur, kapat, acil durdur, tahliye et); yangınla mücadele ekipmanının yeri ve tanıtımı.
• Sarı: uyarı işareti (dikkatli ol, önlem al, kontrol et). Parlak turuncu, emniyet işaretleri dışında sarı yerine kullanılabilir; zayıf görüş koşullarında çok dikkat çekicidir.
• Mavi: zorunluluk işareti (belirli bir davranış veya kişisel koruyucu kullanımı). Mavi, yalnızca dairesel bir şekil içinde kullanıldığında güvenlik rengi sayılır.
• Yeşil: acil çıkış ve ilk yardım; kapılar, çıkışlar, yollar, ekipman ve tesisler; "tehlike yok, normale dön" durumu.

Turuncu ayrı bir kategori değildir; sarının belirli koşullarda kullanılabilen alternatifidir.

İşaret levhalarının şekli ve renk oranları

Her işaret türünün şekli, zemini ve renk oranı Ek-2'de tanımlıdır (Ek-2, bölüm 3):

1. Yasaklayıcı işaretler: daire biçiminde; beyaz zemin üzerine siyah piktogram, kırmızı çerçeve ve diyagonal çizgi. Kırmızı kısımlar alanın en az yüzde 35'ini kaplar. Örnek: sigara içilmez, yetkisiz giremez.
2. Uyarı işaretleri: üçgen şeklinde; sarı zemin üzerine siyah piktogram ve siyah çerçeve. Sarı kısımlar en az yüzde 50. Örnek: elektrik tehlikesi, forklift trafiği.
3. Emredici işaretler: daire biçiminde; mavi zemin üzerine beyaz piktogram. Mavi kısımlar en az yüzde 50. Örnek: baret takılmalıdır, kulak koruyucu kullanılmalıdır.
4. Acil çıkış ve ilk yardım işaretleri: dikdörtgen veya kare; yeşil zemin üzerine beyaz piktogram. Yeşil kısımlar en az yüzde 50.
5. Yangınla mücadele işaretleri: dikdörtgen veya kare; kırmızı zemin üzerine beyaz piktogram. Kırmızı kısımlar en az yüzde 50. Örnek: yangın söndürücü, yangın dolabı.

Piktogramlar mümkün olduğunca yalın olur; anlamı bozmadıkça biraz farklı veya daha ayrıntılı piktogram kullanılabilir (Ek-2, 1.2-1.3).

Levhalar nereye ve nasıl asılır?

Levhalar özel bir tehlikenin hemen yakınına veya genel tehlike olan yerlerin girişine konur. Görüş seviyesine uygun yükseklikte, iyi aydınlatılmış, erişimi kolay ve görünür olmalıdır. Doğal ışığın zayıf olduğu yerlerde floresan renk, reflektör malzeme veya yapay aydınlatma kullanılır (Ek-2, 2.1).

Diğer kurallar:

• Levhanın gösterdiği durum ortadan kalkınca levha da kaldırılır (Ek-2, 2.2).
• Levhalar ortama uygun, darbeye ve hava koşullarına dayanıklı malzemeden yapılır (Ek-2, 1.4).
• İşaretler düzenli aralıklarla temizlenir, kontrol edilir, bakımı ve onarımı yapılır, gerektiğinde değiştirilir (Ek-1, 6).
• Kulak koruyucu veya maske gibi KKD görme ve işitmeyi zorlaştırıyorsa işaretler güçlendirilir veya değiştirilir (Ek-1, 11).

Yönetmelik levha boyutu veya okuma mesafesi için bir tablo vermez; ölçüt, kolayca görülebilir ve anlaşılabilir olmalarıdır.

Şerit, boru ve depo işaretlemesi

Engeller ve tehlikeli yerler: Çarpma, düşme veya nesne düşmesi tehlikesi olan yerler birbirini izleyen sarı-siyah veya kırmızı-beyaz şeritlerle işaretlenir. Şeritler yaklaşık 45 derece açıyla ve eşit genişlikte boyanır (Ek-5).

Trafik yolları: Çalışma yerlerinin kullanım biçimi ve ekipmanlar çalışanların korunmasını gerektiriyorsa, araç trafiğine açık yollar zemin rengine göre seçilebilir sarı veya beyaz sürekli şeritlerle belirtilir. Şeritler, araçlarla yayalar arasında güvenli bir mesafe bırakacak şekilde çizilir.

Boru ve kaplar: Tehlikeli madde içeren kap ve borular ilgili piktogramlarla işaretlenir. Önemli miktarda tehlikeli madde depolanan alanlarda, ambalaj etiketleri yeterli değilse depo girişine uygun uyarı işareti konur (Ek-3). Kimyasallar için güvenlik bilgi formu yazımıza bakabilirsiniz.

Yangın ekipmanı: Kırmızı renkle ve yerini gösteren levhayla işaretlenir; kırmızı alan, ekipmanın kolayca tanınabileceği genişlikte olur (Ek-4).

Işıklı, sesli ve el işaretleri

• Işıklı işaretler: Aralıklı (yanıp sönen) ışık, sürekli ışıktan daha tehlikeli veya daha acil bir durumu ifade eder. Ciddi tehlikeyi bildiren yanıp sönen ışıklar için yedek lamba bulundurulur (Ek-6).
• Sesli sinyaller: Ortam gürültüsünden belirgin şekilde yüksek ama zarar vermeyecek düzeyde olur. Değişken frekans, sabit frekanstan daha acil bir durumu gösterir. Tahliye sinyali süreklidir (Ek-7). Çok gürültülü yerlerde sesli sinyal kullanılmaz; gürültü eşikleri için gürültü yazımıza bakabilirsiniz.
• Sözlü ve el işaretleri: Sözlü iletişim el işaretlerinin yerine veya onlarla birlikte kullanıldığında (örneğin vinç manevralarında) sabit komutlar kullanılır: başlat, dur, tamam, yukarı, aşağı, ileri, geri, sağ, sol, kes, çabuk. İşaretçi, ceket, baret veya kol bandı gibi ayırt edici bir eşya taşır (Ek-8 ve Ek-9).

Çalışanlara eğitim

İşveren, işyerinde kullanılan işaretler hakkında çalışanları veya temsilcilerini bilgilendirir ve işaretlerin anlamları ile gerektirdiği davranış biçimleri hakkında eğitim almalarını sağlar (madde 6). Bu eğitim, genel İSG eğitimlerinin bir parçası olarak verilebilir (6331 sayılı Kanun, madde 17). Acil çıkış ve toplanma alanı işaretleri, acil durum planıyla birlikte tatbikatta denenmelidir.

Asal İSG bu konuda nasıl yardımcı olur?

ASAL İSG'nin iş güvenliği uzmanı, risk değerlendirmesinde işaret gereken noktaları belirler, levha türü ve yerleşimi için bir plan hazırlar ve sahadaki levhaları yönetmeliğe göre kontrol eder. Acil çıkış ve toplanma alanı işaretleri acil eylem planıyla uyumlu hâle getirilir. Ayrıntılar için risk analizi ve acil eylem planı sayfalarına, görüşmek için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.