Ekranlı Araçlarla Çalışma: Mola, Göz Muayenesi ve Masa Düzeni

Bir bakışta

• Kapsam: ekranlı araç kullanılan tüm işyerleri; mola ve göz muayenesi kuralları özellikle işinin önemli bölümünde ekranla çalışan "operatör" için.
• Mola: yönetmelik dakika vermez; periyodik ara veya dönüşümlü iş zorunludur.
• Göz muayenesi: başlamadan önce, işyeri hekiminin belirlediği aralıklarla ve şikâyet olduğunda.
• Eğitim: işe başlamadan önce ve çalışma koşulları önemli ölçüde değiştiğinde.
• Masraf: işveren.

Kim "ekranlı araç operatörü" sayılır?

Yönetmelik iki tanım yapar. Ekranlı araç, uygulanan işlemin içeriğine bakılmaksızın ekranında harf, rakam, şekil, grafik ve resim gösteren her türlü araçtır. Operatör ise esas işi ekranlı araçlarla çalışmak olan ve normal çalışmasının önemli bir bölümünde ekranlı araç kullanan kişidir (madde 4/1-a ve b).

"Önemli bir bölüm" yönetmelikte sayıya bağlanmamıştır. Bakanlığın tavsiye niteliğindeki rehberi, operatörü belirlerken aralıksız en az bir saatlik rutin kullanım ve çalışma süresinin büyük kısmında kullanım gibi ölçütler önerir. Çağrı merkezi temsilcisi, muhasebeci, grafik tasarımcı ve yazılımcı tipik örneklerdir.

Bazı araçlar kapsam dışıdır: araç ve makine sürücü kabinleri, taşıtlardaki kontrol sistemleri, toplumun kullanımına açık bilgisayar sistemleri, sürekli kullanılmayan taşınabilir sistemler, hesap makineleri ve yazar kasalar ile ekranlı daktilolar (madde 2/2).

Mola kuralı tam olarak ne diyor?

Yönetmeliğin cümlesi kısadır: işveren, uygun çalışma planı yaparak operatörlerin periyodik olarak ara vermesini veya dönüşümlü olarak başka işlerde çalışmalarını sağlar (madde 7).

Burada dakika yok. "Her saat 10 dakika mola" veya "50 dakika çalış, 10 dakika dinlen" kuralları ne yönetmelikte ne de Bakanlık rehberinde sayı olarak yer alır. Rehber yalnızca düzenli ve sık molaları önerir.

İki seçenek eşdeğerdir. Ekrandan tamamen kalkmak bir yol. Diğeri dosyalama, telefon görüşmesi veya toplantı gibi ekrandan bağımsız bir işe geçmek. Önemli olan, ekran yükünün gün içine dağıtılması ve bunun bir çalışma planına bağlanmasıdır; planı yazılı tutmak, denetimde ve anlaşmazlıkta kolaylık sağlar.

Göz muayenesi ne zaman yapılır?

İşveren, operatörlerin gözlerinin ve görme yeteneklerinin uygun şekilde muayene edilmesini üç durumda sağlar (madde 9/2):

1. Ekranlı araçlarla çalışmaya başlamadan önce,
2. Daha sonra risk değerlendirmesi sonuçlarına göre işyeri hekimince belirlenecek düzenli aralıklarla,
3. Ekranlı araçlarla çalışma nedeniyle görme zorlukları yaşandığında.

"Yıllık göz muayenesi zorunlu" diye bir kural yoktur; aralığı işyeri hekimi belirler. İlk muayene işe giriş muayenesiyle birlikte planlanabilir.

Muayene sonucunda gerekli görülürse çalışana yaptığı işe uygun araç ve gereç verilir (madde 9/3). Yönetmelik kapsamındaki önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz (madde 5/2). Metinde "gözlük" kelimesi geçmez; ekran çalışmasına özgü bir düzeltme aracının bu iki hüküm kapsamında sayılması metnin yorumuna dayanır; uygulamayı işyeri hekimiyle netleştirin.

İş istasyonu hangi şartları taşımalı?

Asgari şartlar yönetmeliğin Ek-1'inde sayılır (Ek-1). Bir ofis kontrolünde bakılacak başlıca noktalar:

• Ekran: uygun mesafede ve göz hizasında; parlaklık ve kontrast ayarlanabilir; yansıma ve parlama yapmaz.
• Klavye: ekrandan ayrı ve hareket ettirilebilir; önünde ellerin dayanacağı yer ve bilekler için özel destek; mat yüzey.
• Çalışma masası: yansıtmayan yüzey, ekipmanı rahat yerleştirmeye yetecek genişlik, ayarlanabilir doküman tutucu.
• Sandalye: yüksekliği ayarlanabilir; sırt desteği ileri-geri ve aşağı-yukarı ayarlanabilir; isteyene ayak desteği.
• Ortam: ayarlanabilir perde veya jaluzi, ekranı bozmayacak aydınlatma, dikkati dağıtmayacak gürültü, ortamı rahatsız edecek düzeyde ısıtmayan ekipman, uygun nem.
• Yazılım: işe uygun, kullanımı kolay ve operatörün bilgi düzeyine uyarlanabilir.

Eğitim ve risk değerlendirmesi

İşveren, risk değerlendirmesinde ekranlı araç kullanımından kaynaklanan riskleri, özellikle görme, fiziksel sorunlar ve mental stresle ilgili riskleri dikkate alır ve bunları ortadan kaldıracak veya en aza indirecek önlemleri alır (madde 5). Bu analiz işyerinin genel risk değerlendirmesinin bir parçasıdır (6331 sayılı Kanun, madde 10).

Ekranlı araçlarla çalışanlara işe başlamadan önce ve çalışma koşullarında önemli bir değişiklik olduğunda eğitim verilir; eğitim, mevzuattaki periyotlarda ve risk değerlendirmesinin gerektirdiği durumlarda tekrarlanır (madde 6). Eğitimde doğru oturuş, gözlerin korunması, ara dinlenmeleri ve egzersizler gibi konular yer alır.

Evden çalışanlar için de geçerli mi?

Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki ve ekranlı araçlarla çalışılan tüm işyerlerini kapsar (madde 2/1); evden çalışmaya özel bir hüküm içermez. Ama İş Kanunu bu boşluğu doldurur: işveren, uzaktan çalışma ilişkisiyle iş verdiği çalışanı İSG önlemleri konusunda bilgilendirmek, gerekli eğitimi vermek, sağlık gözetimini sağlamak ve sağladığı ekipmanla ilgili güvenlik tedbirlerini almakla yükümlüdür (4857 sayılı Kanun, madde 14). Evden bilgisayarla çalışan bir çalışan eğitim ve göz muayenesi planına bu nedenle dahil edilir. Evdeki masa ve sandalyeyi işverenin fiilen denetlemesi zordur; bu yüzden eğitim ve basit bir öz değerlendirme formu pratikte en etkili araçtır.

Asal İSG bu konuda nasıl yardımcı olur?

ASAL İSG'nin iş güvenliği uzmanı, ofis risk değerlendirmesinde iş istasyonlarını Ek-1 şartlarına göre kontrol eder ve mola planını önerir. İşyeri hekimi, göz muayenesinin aralığını belirler ve şikâyetleri takip eder. Ayrıntılar için risk analizi ve işyeri hekimliği sayfalarına, görüşmek için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.