Güvenlik Bilgi Formu (GBF) ve Kimyasallarla Çalışmada İşveren

Bir bakışta

• GBF'yi hazırlayan: tedarikçinin görevlendirdiği belgeli kimyasal değerlendirme uzmanı (KDU).
• Dil: Türkçe. Yapı: tarihli, 16 başlık.
• 2014 GBF yönetmeliği 31/12/2023'ten beri yürürlükte değil.
• İşveren: risk değerlendirmesi, önce ikame, ölçüm, eğitim, sağlık gözetimi.
• Yeni bir kimyasal sürece, önlemler alınmadan başlanmaz.

Güvenlik bilgi formu nedir, kim verir?

GBF (İngilizce kısaltmasıyla SDS veya MSDS), bir maddenin veya karışımın tehlikelerini ve güvenli kullanım koşullarını anlatan standart belgedir. Bir madde veya karışım zararlı olarak sınıflandırılıyorsa, kalıcı-biyobirikimli-toksik nitelikteyse veya özel listedeyse, tedarikçi alıcıya GBF temin eder. Form, Ek-2'ye uygun olarak ve Ek-18'e göre belgelendirilmiş kimyasal değerlendirme uzmanı tarafından hazırlanır (KKDİK, madde 27/1).

Zararlı olarak sınıflandırılmayan bazı karışımlarda da form istek üzerine verilir. Örneğin ağırlıkça yüzde 1 veya üzerinde sağlığa ya da çevreye zararlı bir madde içeren ya da mesleki maruz kalma sınır değeri olan bir madde içeren karışımlar bu kapsamdadır (madde 27/3).

Form Türkçe olarak temin edilir, tarih taşır ve 16 başlıktan oluşur (madde 27/5-6): tanım, zararlar, bileşim, ilk yardım, yangınla mücadele, kaza sonucu yayılma, elleçleme ve depolama, maruz kalma kontrolleri ve kişisel korunma, fiziksel ve kimyasal özellikler, kararlılık ve tepkime, toksikolojik, ekolojik, bertaraf, taşımacılık, mevzuat ve diğer bilgiler.

İşveren GBF'yi nasıl kullanır?

Kimyasalı yalnızca kullanan işveren GBF'yi kendisi hazırlamaz; ama onu okumak ve uygulamak zorundadır. Kimyasalı ithal eden, karıştıran veya yeniden ambalajlayıp başkasına veren bir işletme ise tedarikçi sayılır ve formu kendisi temin eder. İşveren, işyerinde tehlikeli kimyasal bulunup bulunmadığını tespit eder ve varsa risk değerlendirmesi yapar (Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, madde 6/1). Bu değerlendirmede özellikle şunlar dikkate alınır (madde 6/2):

• Kimyasalın tehlike ve zararları,
• KKDİK'e uygun hazırlanan ve tedarikçiden sağlanan Türkçe GBF,
• Yetkili bir laboratuvarca tespit edilen maruziyetin türü, düzeyi ve süresi,
• Kullanılan miktar, kullanma şartları ve sıklık,
• Yönetmelik eklerindeki mesleki maruziyet ve biyolojik sınır değerleri,
• Alınan önlemlerin etkisi ve önceki sağlık gözetimi sonuçları,
• Birden fazla kimyasalın etkileşimi,
• Bakım, onarım, kurulum ve devre dışı bırakma gibi işlerdeki maruziyet (2023'te eklendi).

Tehlikeli kimyasal içeren yeni bir faaliyete, risk değerlendirmesi yapılıp belirlenen önlemler alındıktan sonra başlanabilir (madde 6/4).

Önlemler hangi sırayla alınır?

Yönetmelik önce ikameyi ister: tehlikeli kimyasal yerine tehlikesiz veya daha az tehlikeli bir kimyasal kullanılır. İşin özelliği nedeniyle ikame mümkün değilse risk şu sırayla azaltılır (madde 7/1-g):

1. Uygun proses ve mühendislik kontrol sistemleri, makine ve ekipman,
2. Uygun iş organizasyonu ve yeterli havalandırma gibi toplu koruma önlemleri,
3. Toplu önlemler yetersiz kalırsa bunlarla birlikte kişisel korunma.

Maske ve eldiven listenin sonundadır. Kişisel koruyucu seçim kuralları için KKD yazımıza bakabilirsiniz.

Ölçüm ne zaman yapılır?

İşveren, sağlık için risk oluşturabilecek kimyasalların düzenli olarak ölçümünü ve analizini sağlar. Maruziyeti etkileyebilecek koşullarda bir değişiklik olduğunda ölçümler tekrarlanır ve sonuçlar sınır değerlerle karşılaştırılır (madde 7/1-h). Sınır değerin aşıldığı her durumda işveren bunu en kısa sürede gidermek için önlem alır (madde 7/1-ı).

Yönetmelik "yılda bir" gibi sabit bir süre koymaz. Ölçüm, İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yetkilendirilmiş bir laboratuvarca yapılır (madde 6/2-c). Yeni bir proses, havalandırma değişikliği veya kullanılan miktarın artması tipik tetikleyicilerdir.

Eğitim ve sağlık gözetimi

Çalışanlara verilecek eğitim; risk değerlendirmesi sonuçlarını, kimyasalların tanınmasını, riskleri ve sınır değerleri, alınacak önlemleri ve Türkçe güvenlik bilgi formları hakkında bilgileri kapsar (madde 9). Bir çalışanın elinde kullandığı kimyasalın formunu açıp "maruz kalma kontrolleri" başlığını bulabilmesi, eğitimin işe yaradığını gösteren basit bir testtir.

Risk değerlendirmesinde sağlık yönünden risk altında olduğu saptanan çalışanlar sağlık gözetimine alınır. Biyolojik sınır değeri bulunan kimyasallarla çalışmalarda gözetim zorunludur. Kişisel sağlık ve maruziyet kayıtları tutulur; işyeri faaliyetine son verirse bu kayıtlar Sosyal Güvenlik Kurumu il müdürlüğüne teslim edilir (madde 12). Gözetimde bir hastalık veya biyolojik sınır değer aşımı bulunursa risk değerlendirmesi ve önlemler gözden geçirilir.

Depolama ve işaretleme

Kimyasalların depolandığı alanlarda uygun uyarı işaretleri kullanılır; boru ve kaplar içeriklerine göre etiketlenir. Renk ve şekil kurallarını sağlık ve güvenlik işaretleri yazımızda anlattık. Kimyasala özgü depolama koşulları ise GBF'nin "elleçleme ve depolama" başlığında yer alır; depo düzeni bu bölüme göre kurulmalıdır.

Asal İSG bu konuda nasıl yardımcı olur?

ASAL İSG'nin iş güvenliği uzmanı işyerindeki kimyasalların envanterini çıkarır, GBF'lerin güncel ve Türkçe olup olmadığını kontrol eder ve risk değerlendirmesine işler. Ölçüm gereken noktaları belirleyerek yetkili laboratuvarla ölçüm sürecini planlar. İşyeri hekimi maruz kalan çalışanların sağlık gözetimini yürütür. Ayrıntılar için teknik ölçüm ve kontroller ve risk analizi sayfalarına, görüşmek için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.