Çocuk ve Genç İşçi Çalıştırma: Yaş, Saat, Gece Yasağı ve İzin

Bir bakışta

• 14 yaş altı: yalnızca izinli sanat, kültür ve reklam faaliyetleri.
• 14 yaş: zorunlu eğitimi bitirmişse yalnızca hafif işler.
• Okula gitmeyen: günde 7, haftada 35 saat; 15 yaşını tamamlamışsa 8 / 40'a kadar.
• Okula giden: eğitim döneminde günde 2, haftada 10 saat.
• Dinlenme: 24 saatte kesintisiz 14 saat; hafta tatili kesintisiz 40 saat.
• Gece, bayram ve genel tatilde çalıştırma yok.
• Yıllık izin en az 20 gün; muayene en geç 6 ayda bir.

Çocuk işçi ve genç işçi kimdir?

Yönetmelik iki grubu ayırır (Çocuk ve Genç İşçiler Yönetmeliği, madde 4):

• Çocuk işçi: 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişi.
• Genç işçi: 15 yaşını tamamlamış, ancak 18 yaşını tamamlamamış kişi.

6331 sayılı Kanun da genç çalışanı on beş yaşını bitirmiş ancak on sekiz yaşını doldurmamış kişi olarak tanımlar ve bu grubu risk değerlendirmesinde özel olarak gözetilmesi gerekenler arasında sayar (6331 sayılı Kanun, madde 3 ve 10).

Kaç yaşında, hangi işte çalışılabilir?

Ana kural kısadır: on beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır (4857 sayılı Kanun, madde 71/1). İki istisna vardır:

• On dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış çocuklar, gelişmelerine ve okula devamlarına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilir.
• On dört yaşını doldurmamış çocuklar yalnızca sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde, yazılı sözleşme yapılması ve her faaliyet için ayrı izin alınması şartıyla çalıştırılabilir.

Hangi işlerin serbest olduğu yönetmeliğin eklerinde listelenir: çocuk işçilerin yapabileceği hafif işler Ek-1'de, genç işçilerin çalışabileceği işler Ek-2'de, yalnızca 16 yaşını doldurmuş gençlere açık işler Ek-3'te yer alır (Yönetmelik, madde 5). Listede olmayan bir işte 18 yaş altı çalıştırılmaz. Bunun istisnası, 3308 sayılı Kanun kapsamında mesleki eğitimini tamamlayıp meslek sahibi olan ve 16 yaşını doldurmuş gençlerdir; bu gençler eklerdeki sınırlamalara bağlı kalmadan mesleklerine uygun işlerde çalışabilir. Mesleki eğitim gören öğrenciler için de yönetmeliğin 5/A maddesindeki ayrı kurallar uygulanır.

Listedeki bir işte bile bazı koşullar 18 yaş altı için yasaktır. Yönetmelik bunları tek tek sayar: gürültü veya titreşimin yüksek olduğu ortamlar, aşırı sıcak veya soğuk ortamlar, sağlığa zararlı maddelerle yapılan işler, fazla dikkat isteyen ve aralıksız ayakta durmayı gerektiren işler, parça başı ve prim sistemiyle ücret ödenen işler, para taşıma ve tahsilat işleri ve gece dönemine rastlayan işler bunlardan bazılarıdır (madde 5).

Maden ocaklarında, kablo döşemesinde, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer ve su altında çalışılacak işlerde 18 yaşını doldurmamış erkekler ve her yaştaki kadınlar çalıştırılamaz (4857 sayılı Kanun, madde 72).

Çocuk ve genç işçi günde kaç saat çalışabilir?

Saat sınırları İş Kanununda yazılıdır (4857 sayılı Kanun, madde 71/4-5):

Okulun kapalı olduğu dönemlerde de ilk üç satırdaki süreler aşılamaz.

Dinlenme kuralları yönetmelikte yer alır (madde 6, 8 ve 9):

• Günlük çalışma, her 24 saatlik dilimde kesintisiz 14 saat dinlenme gözetilerek planlanır.
• Ara dinlenmesi: 2 saatten fazla, 4 saatten az işlerde 30 dakika; 4 saatten 7,5 saate kadar işlerde çalışmanın ortasında 1 saat.
• Hafta tatili kesintisiz 40 saatten az olamaz.
• Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalıştırılamazlar; bu günlerin ücreti iş karşılığı olmadan ödenir.

Çocuk ve genç işçi gece çalıştırılabilir mi?

Yönetmelik, İş Kanunu madde 69'un birinci fıkrasındaki gece dönemine rastlayan sürelerde 18 yaşını doldurmayan işçilerin çalıştırılamayacağını açıkça yazar (madde 5). Gece, en geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren ve en fazla on bir saat olan dönemdir (4857 sayılı Kanun, madde 69).

İş Kanunu madde 73 de sanayiye ait işlerde on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılmasını yasaklar. "Gece yasağı yalnızca fabrikalar için" yorumu yanlıştır; yönetmelik yasağı tüm işlere uygular.

Çocuk ve genç işçinin yıllık izni kaç gün?

On sekiz ve daha küçük yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin 20 günden az olamaz (4857 sayılı Kanun, madde 53). İznin kesintisiz kullandırılması esastır; çocuk veya genç işçinin isteği üzerine ve yararına olduğu durumlarda en fazla ikiye bölünebilir. Okula devam edenlere izin, okulların tatil olduğu dönemlerde verilir (Yönetmelik, madde 10).

Sağlık raporu ve eğitim nasıl olmalı?

Genç işçi de her çalışan gibi işe girişte sağlık muayenesinden geçer; tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde rapor olmadan işe başlatılamaz (6331 sayılı Kanun, madde 15). Raporun kimden alınacağını işe giriş sağlık raporu yazımızda anlattık.

Fark periyodik muayenededir: çocuk, genç ve gebe çalışanlarda muayene en geç altı ayda bir tekrarlanır (İşyeri Hekimi Yönetmeliği, madde 9/2-c-3). Bu kural eskiden İş Kanununda yer alıyordu; ilgili maddeler 6331 sayılı Kanunla yürürlükten kalktı ve kural bugün bu yönetmelikte.

İşveren, çocuk ve genç işçilere çalıştırmaya başlamadan önce işyerindeki riskler, işe uyum, kanuni hakları ve işin niteliğine göre iş başı eğitimi verir (Yönetmelik, madde 13). Genel İSG eğitimi kuralları için İSG eğitimi yazımıza bakabilirsiniz.

İşveren hangi belgeleri tutmalı?

Yönetmelik işverene şu yükümlülükleri verir (madde 11 ve 12):

• Çocuk ve genç işçinin velisi veya vasisiyle yazılı iş sözleşmesi yapmak.
• Veliye veya vasiye işin niteliği, karşılaşılabilecek riskler ve alınan önlemler hakkında bilgi vermek.
• Okula devam edenden işe başlamadan önce öğrenci belgesi istemek ve özlük dosyasında saklamak.
• Çocuklara karşı işlenmiş suçlardan veya yüz kızartıcı suçlardan hüküm giymiş işveren veya işveren vekilleri çocuk ve genç işçi çalıştıramaz.

Bu kurallara aykırılık İş Kanunu madde 104 uyarınca idari para cezası gerektirir; tutarlar her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir.

Asal İSG bu konuda nasıl yardımcı olur?

ASAL İSG'nin iş güvenliği uzmanı, genç çalışanın yapacağı işi yönetmeliğin eklerine göre kontrol eder ve risk değerlendirmesine özel politika gerektiren grup olarak işler. İşyeri hekimi işe giriş muayenesini yapar ve altı aylık periyodik muayeneleri takvime bağlar. İş başı eğitimi işe özel olarak verilir. Ayrıntılar için işyeri hekimliği ve iş güvenliği eğitimi sayfalarına, görüşmek için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.